a12

Pyskowice, 1937-1938r.
źródło: "Architektura", Śląskie Miasta Owalnicowe, Włodzimierz Gierałtowski, Zakład Urbanistyki P. W.,
Wydawnictwo Zarządu Głównego Stowarzyszenia Architektów R. P. w Warszawie, 1950r.

 
ODBUDOWA PYSKOWICKIEGO RYNKU I PL. WYSZYŃSKIEGO • 1945 — 1950

Władze polskie przejmują Pyskowice w marcu 1945r. Odbudowę miasta po wojnie rozpoczęto od gruntownego odgruzowania, jeszcze w tym samym roku. Prace postępowały jednak bardzo powoli z uwagi na stale doskwierający brak środków finansowych. Dopiero w 1948r. Pyskowice uzyskały kredyt na cele odbudowy rynku, będącego centrum niewielkiego, "owalnicowego" miasta, na skrzyżowaniu istotnych szlaków drogowych (m. in. tak zwanego "szlaku solnego" z kierunku Krakowa w stronę Wrocławia).

Pyskowice, obok miast takich jak Toszek, Gliwice, Żory, czy Czeladź, są jednym z miast, które bardzo dobrze zachowały swój średniowieczny, owalnicowy układ urbanistyczny. Przyjęła się w opracowaniach fachowych nazwa "śląskie miasta owalnicowe". Forma planu owalnicowego, zwanego również targowym, charakterystyczna dla śląskich miasteczek, wywodzi się z dawnego, obronnego ich charakteru. Dodatkowo, nazwa "targowa" została zaczerpnięta najprawdopodobniej z uwagi na ominięcie centrum miasta przez główne szlaki komunikacyjne. Zamiast "wbijać się" w nie bezpośrednio,  okalały je z każdej strony, pozwalając na nieskrępowane rozkładanie stoisk targowych w samym środku ryneczków.

Wydział Planowania Miast i Osie­dli przy WRN w Katowicach kieruje do Pracowni Urbanistycznej Centralnego Biura Projektów Architektury i Budownictwa w Katowicach pismo, w którym informuje o planach odbudowy zniszczonych zabudowań rynku oraz dalszej rozbudowy i ekspansji miasta. Jednocześnie zwraca uwagę na powtarzalność formy przestrzennej miasta i nakazuje uczynić Pyskowice miastem wzorowym, dającym szkic wyjściowy dla dalszych projektów i odbudowy następnych miast o owalnicowym charakterze.

Niemalże natychmiast, w mieście pojawia się Zespół Pracowni Urbanistycznej CBPAiB w Katowicach. Przygotowywany jest projekt odbudowy, według którego będą postępować dalsze prace w mieście. Działaniom zespołu przewodniczy Kazimierz Wejchert, główny architekt budujących się na równi z Pyskowicami, po przeciwległej stronie GOP-u, Nowych Tychów. Prace nad projektem były prowadzone w stałej kooperacji z grupą pomiarową Zakładu Urbanistyki Politechniki Warszawskiej pod kierownictwem Zdzisława Łuszczyńskiego.
 
a11

Kopia oryginalnego planu z 1820 r.
źródło: "Architektura", Śląskie Miasta Owalnicowe, Włodzimierz Gierałtowski, Zakład Urbanistyki P. W.,
Wydawnictwo Zarządu Głównego Stowarzyszenia Architektów R. P. w Warszawie, 1950r.

 
Przy projektowaniu każdego ze wspomnianych miast owalnicowych, przyjęto konkretne, nienaruszalne założenia:
  • zachować owalnicowy charakter miasta wraz z układem ulic, ewentualnie dostosowując je do potrzeb ówczesnych środków komunikacji
  • zachować ogólną kompozycję miasta, z dopuszczeniem dostosowania wnętrz budynków do ówczesnych zapotrzebowań
  • uczynić rynki (ośrodki zwyczajowo centralne, historyczne) miejscami rozwoju handlu i usług
  • zachować charakter ocalałych budynków, jednocześnie eliminując z nich naleciałości budowlane XX wieku, określane jako nieestetyczne, brzydkie
  • zachować wytyczone podziały parcel i istniejące fundamenty
a4.jpg

Wytyczne ukształtowania zabudowy rynku (1949r.) 
źródło: "Małe miasta", Hanna Adamczewska-Wejchert, Kazimierz Wejchert, Arkady, Warszawa 1986r.

 
Efektem działań architektów jest dokument "Inwentaryzacja Urba­nistyczna Rynku Pyskowic", wraz z bogatym zasobem rysunków, uwzględniających różne proponowane rozwiązania. Aby wybrać ostateczne z nich, zwołano Kolegium Rzeczoznawców CBPAiB, na czele z konserwatorem wojewódzkim. Projekt okazał się na tyle zaawansowany i trudny w realizacji, że musiał spotkać się jeszcze z dodatkowym zatwierdzeniem Głównego Urzędu Konserwatorskiego w Warszawie.

Główny Urząd Konserwatorski zatwierdził dla Pyskowic kalenicowy projekt odbudowy, z kilkoma znormalizowanymi typami okien mieszkalnych, oraz dwoma typami witryn i otworów sklepowych. Działania terenowe, wdrażające projekt w fazę realizacji, rozpoczynają się w 1949r. Pierwotny układ planu pyskowickiego rynku uległ zmianie, z uwagi na doprowadzenie do niego dróg z zachodu na wschód w XIX i XX wieku. Oba wloty ulic na rynek przymknięto przez wysunięcie nowych domów, wzniesionych na podcieniach. Poszerzono również dojście do kościoła św. Mikołaja, utrzymując zwarcie zabudowy poprzez wydzielenie niewielkiego dziedzińca pośród budynków, oddzielonego od odnogi ul. Kościelnej ozdobnym murem. 

Jak twierdził sam Kazimierz Wejchert: "(...) przykład rozwiązania Pyskowic jest doświadczeniem. Doświadczenie to może dać materiał dyskusyjny do dalszych poszukiwań i ustalenia zasad odbudowy zniszczonych śródmieść małych miasteczek na terenie Śląska." W tym miejscu warto nadmienić, iż wypowiedź Wejcherta, może jasno wskazywać na to, że już na etapie odbudowy zabytkowego pyskowickiego rynku, rozrost miasta był okraszony sporą dozą eksperymentu.
 
10.jpg

Pyskowice Śródmieście 1:2000
źródło: Centralny Zarząd Budowy Miast i Osiedli ZOR, Archiwum Akt Nowych
 
R1.jpg
R2.jpg

Inwentaryzacja zniszczeń - stan na rok 1949.
źródło: "Pyskowice - notatka monograficzna", inż. Ernest Szary, 
"Miasto", Polskie Wydawnictwa Gospodarcze, nr 3, 1951r.

 
R3.jpg

Inwentaryzacja zniszczeń - stan na rok 1949.
źródło: "Pyskowice - notatka monograficzna", inż. Ernest Szary, 
"Miasto", Polskie Wydawnictwa Gospodarcze, nr 3, 1951r.

 
a5.jpg

Wytyczne ukształtowania architektury rynku. Projekt zespołu pracowni 400 CBPAiB w Katowicach: arch. W. Gierałtowski, W. Lipowczan, S. Szary, pod kier. K. Wejcherta
źródło: "Małe miasta", Hanna Adamczewska-Wejchert, Kazimierz Wejchert, Arkady, Warszawa 1986r.

 
a1.jpg

źródło: "Architektura", Śląskie Miasta Owalnicowe, Włodzimierz Gierałtowski, Zakład Urbanistyki P. W.,
Wydawnictwo Zarządu Głównego Stowarzyszenia Architektów R. P. w Warszawie, 1950r.

 
a2.jpg

źródło: "Architektura", Śląskie Miasta Owalnicowe, Włodzimierz Gierałtowski, Zakład Urbanistyki P. W.,
Wydawnictwo Zarządu Głównego Stowarzyszenia Architektów R. P. w Warszawie, 1950r.

 
R4.jpg

Elewacja budynku Ratusza - stan na rok 1949.
źródło: "Pyskowice - notatka monograficzna", inż. Ernest Szary, 
"Miasto", Polskie Wydawnictwa Gospodarcze, nr 3, 1951r.

 
Karta Programowa odbudowy Pyskowic
 
  • Przyjęta nazwa osiedla: Pyskowice Śródmieście
  • Biuro projektowe: Miastoprojekt Stalinogród
  • Projektanci: inż. Kobzakowski, inż. Olpiński
  • Wykonawca: ZOR Gliwice

Charakterystyka całości osiedla "Śródmieście"
  • Kubatura ogółem: 46660 m^3
  • Pow. użytkowa mieszkań ogółem: 6624 m^2
  • Pow. użytkowa urządzeń socjalno-użytkowych ogółem: 1069 m^2
  • Pow. mieszkaniowa ogółem: 4098 m^2
  • Ilośc pomieszczeń izbowych (pokoje i kuchnie) mieszkalnictwa rodzinnego: 383
  • Ilość budynków: 26
     
Kierownikiem budowy zostaje Robert Cholewa, który nadzoruje pracę pod szyldem wykonawcy - Zakładu Osiedli Robotniczych (ZOR). Do odbudowy przeznaczono 7 domów i 17 kamienic, mieszczących 220 izb mieszkalnych i kilka przeznaczonych na cele handlowo-usługowe. Zaplanowano także budowę nowych 11 domów, z unowocześnionym, względem zabudowań zabytkowych, wyposażeniem i układem pomieszczeń. Aby utrzymać spójną estetykę całości, kilka narożnych, trzykondygnacyjnych domów z 1948r. przeznaczono do obniżenia, w celu zniwelowania ich wysokościowej dominanty nad resztą zabudowań. 

Budynki odbudowywane przez ZOR odbiegły nieco od wcześniej ustalonych założeń projektowych. Nie odstąpiono jednak od najważniejszego kryterium zachowania zabudowy w zwartym szyku. Jako konieczną wskazano także przebudowę Ratusza oraz nadanie architekturze budynku "narodowych cech polskich".

W 1950r. Pyskowice nazywa się "przyszłym miastem hutników". To pierwsza poważna zapowiedź rozbudowy miasta na szeroką skalę. Na północ od Rynku wyznaczono tereny pod dalszy rozwój budownictwa mieszkaniowego. Działania rozwojowe w Pyskowicach, miały w swym założeniu przeobrazić miasto w duży ośrodek, pozwalający na zmianę charakteru klasowego miasta.
 
uk1.jpg

Układ urbanistyczny Pyskowic z zaznaczeniem lokalizacji pozostałości po osadzie średniowiecznej
źródło: Robert Respondowski, ​Inwentaryzacja krajoznawcza woj. katowickiego, zeszyt 5, Miasto Pyskowice, Regionalna Pracownia Krajoznawcza w Katowicach, 1991r. 
 
R15.jpg
R13.jpg
R17.jpg
R11.jpg
R14.jpg
R16.jpg

Odbudowa Rynku w Pyskowicach
źródło: "Pyskowice - notatka monograficzna", inż. Ernest Szary, 
"Miasto", Polskie Wydawnictwa Gospodarcze, nr 3, 1951r.

 
Zrzut ekranu 2022-09-21 o 20.04.36.jpg

Odbudowa rynku w Pyskowicach.
źródło: "Dziennik Zachodni", nr 297 (2046) X/1950r.
 
mac2.jpg

Ratusz (pocztówka), 1966r.
źródło: Władysław Macowicz, archiwum redakcji Przeglądu Pyskowickiego - dzięki uprzejmości wydziału promocji UM Pyskowice
 
zr_1967_L_PY08_d_0004.jpg
zr_1967_L_PY08_d_0001.jpg
zr_1967_L_PY08_d_0002.jpg

Plac Wyszyńskiego, 1967r.
fot. Zofia Rydet, wł. Zofia Augustyńska-Martyniak; CC BY-NC-ND 3.0 PL
Dzięki uprzejmości P. Zofii Augustyńskiej-Martyniak, Fundacja Zofii Rydet, zofiarydet.com

 
zr_1963_L_PY01_d_0024.jpg
zr_1963_L_PY01_d_0022.jpg
zr_1963_L_PY01_d_0021.jpg

ul. Kościelna i Rynek 1, 1963r.
fot. Zofia Rydet, wł. Zofia Augustyńska-Martyniak; CC BY-NC-ND 3.0 PL
Dzięki uprzejmości P. Zofii Augustyńskiej-Martyniak, Fundacja Zofii Rydet, zofiarydet.com

 
zr_04_022_16.jpg

Ratusz, 1967r.
fot. Zofia Rydet, wł. Zofia Augustyńska-Martyniak; CC BY-NC-ND 3.0 PL
Dzięki uprzejmości P. Zofii Augustyńskiej-Martyniak, Fundacja Zofii Rydet, zofiarydet.com

 

Rynek w Pyskowicach w okresie PRL
fot. Zofia Rydet, wł. Zofia Augustyńska-Martyniak; CC BY-NC-ND 3.0 PL
Dzięki uprzejmości P. Zofii Augustyńskiej-Martyniak, Fundacja Zofii Rydet, zofiarydet.com

 
ryn1.jpg

Rynek w Pyskowicach, pocztówka
źródło: autor nieznany
 
na2.jpg

ul. Rynek

źródło: Pocztówka (autor nieznany)

na6.jpg

ul. Armii Krajowej

źródło: Pocztówka (autor nieznany)

na3.jpg

ul. Rynek

źródło: Pocztówka (autor nieznany)

na1.jpg

pl. Wyszyńskiego

źródło: Pocztówka (autor nieznany)

52336617068_d67986a6fe_k.jpg

Rynek w Pyskowicach, 2022
fot. Piotr Borowiak
 
51980199569_d3743ffa35_k.jpg

Rynek w Pyskowicach, 2022
fot. Piotr Borowiak
 
51978912892_a4ff038aad_k.jpg

Rynek w Pyskowicach, 2022
fot. Piotr Borowiak
 
DJI_0415.jpg

Rynek w Pyskowicach, 2022
fot. Piotr Borowiak
 
DJI_0394.jpg

ul. Powstańców Śląskich, 2022
fot. Piotr Borowiak
 
51359281256_247387334d_k.jpg

Kościół św. Mikołaja w Pyskowicach, 2022
fot. Piotr Borowiak