Historia kolei regionalnej na Śląsku.

Wstęp
 
W Rzeczpospolitej Polskiej funkcjonuje już kilka systemów zorganizowanego, kolejowego transportu krótkobieżnego/regionalnego. Część z nich powstała w ramach reformy, a jednocześnie podziału spółki Polskie Koleje Państwowe (PKP) w 2001r. na wiele podmiotów mniejszych. Pozostałe zostały utworzone jako zupełnie nowe twory, pozostające najczęściej pod opieką i zarządem PKP lub samorządów.
 
Tak oto dla przykładu: pomorze ma Pomorską Kolej Metropolitalną (PKM), dodatkowo w trójmieście i na mazowszu operują spółki Szybkich Kolei Miejskich (SKM Trójmiasto i SKM Warszawa), stolica posiłkuje się Warszawską Koleją Dojazdową (WKD), a  Łódź - Łódzką Koleją Aglomeracyjną (ŁKA). Ciągle jednak pozostaje luka na południu Polski, w szczególności na Śląsku i Zagłębiu. Region ten zmaga się z brakiem zorganizowanego systemu kolei regionalnej charakteryzującej się wysoką częstotliwością kursowania, szeroko rozumianą dostępnością i konkurencyjnością wobec największego problemu komunikacyjnego tego obszaru, czyli transportu samochodowego.
Na przestrzeni ostatnich kilku dekad pojawiało się wiele projektów takiej kolei, pod różnymi nazwami, co utrudnia uszeregowanie i usystematyzowanie wiedzy na ten temat. Dlatego prezentujemy kompleksowy przegląd po najważniejszych planowanych, zrealizowanych i powstających projektach usprawniania siatki pasażerskiej komunikacji kolejowej w regionie. 

 

Kolej Ruchu Regionalnego 1970-2005

 

Początki:

Śląsk jako obszar najbardziej zaludniony w Polsce potrzebował na pewnym etapie swojego rozwoju (a jak okazuje się i dziś, po 40 latach, nadal potrzebuje) odciążenia zatłoczonych, choć i tak już dość gęsto rozsianych po mapie dróg. Potoki podróżnych oblegające kolej w latach 70 i 80 ubiegłego wieku wymagały kompleksowej obsługi, całkowicie nowego systemu - przyjaznego i łatwo dostępnego dla pasażera. Rozpoczęto więc rozmowy mające na celu skonstruowanie takowego i wdrożenie w etap projektowy a następnie realizacyjny.

Dość szybko, bo już na etapie planowania budowy można było usłyszeć hasło "Śląskie Metro", choć tak naprawdę pomysły budowy typowego, klasycznego metra podziemnego zostały wykluczone ze względu na mnogość chodników górniczych w całym rejonie. W latach 80 zaplanowano dwutorową w swym ciągu linię kolejową w pełni zelektryfikowaną na trasie Pyskowice (Miasto) - Gliwice - Katowice - Dąbrowa Górnicza (z odgałęzieniami do obleganych miejsc pracy: Huty Katowice) o długości 73 kilometrów oraz przepustowości jednego składu osobowego na odstęp 2,5 minuty.

Ruch na całej trasie zamierzano sterować komputerowo z centralnej nastawni w Pyskowicach (dysponujących również szopą postojową dla EZT)  wspomagając się z nastawni pomocniczej w Dąbrowie Górniczej Ząbkowicach.

Na grafice: Pierwsza linie KRR w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym - Młody Technik 4/1987r. (kompletna digitalizacja tutaj)

Założenia projektowe:

Na trasie zaprojektowano 43 przystanki/stacje, do których poprzecznie miały zostać pociągnięte linie autobusowe i tramwajowe. Pociągi sieci KRR miały kursować w godzinach od 04:00 do 23:00/0:00 z następującą później cztero/pięciogodzinną przerwą technologiczną wymaganą do odpowiedniego utrzymania i oględzin tak obciążonego torowiska. Plan zakładał pełną integrację systemu kolejowego z autobusowym czy tramwajowym, a także siecią taksówek (w czasie przerwy technologicznej wzdłuż KRR miały kursować autobusy). Dla tego złożonego organizmu komunikacyjnego opracowano również wspólną taryfę przewozową. Przewidziano również miejsce dla przesiadkowiczów korzystających z samochodów (dziś znane jako rozwiązane P&R (park and ride)).

 

Wybudowanie linii oraz przystanków KRR wymagało również działań niszczących - wytypowano ok. 1750 obiektów kolidujących z przebiegiem planowanego przedsięwzięcia, w skład których wchodziły bloki i kamienice mieszkalne, obiekty kolejowe (w tym nastawnie i magazyny), wiadukty, mosty, tunele, oraz instalacje podziemne (gazociągi, kanalizacje itp.). 

Planowane etapy realizacji:

Odcinek I [Pyskowice - Katowice Bogucice]

rozbrojenie 1986 - 1993, budowa 1991 - 1998 ​

[Odcinek II Katowice Bogucice - Dąbrowa Górnicza Ząbkowice (i Dąbrowa Górnicza Huta Katowice)]

budowa 1996 - 1992

[Odciek III Tychy - Katowice - Bytom - Tarnowskie Góry]

nie rozpoczęto

Koszt całej inwestycji (ceny na 1984 r.):

Zadanie 0 (rozbrajanie tras): 19 300 000 000 zł

Zadanie 1 (budowa odcinka I): 49 000 000 000 zł

Zadanie 2 (budowa odcinka II): 38 600 000 000 zł

(Koszt ten obejmuje też wyposażenie zaplecza i zakup mieszkań funkcyjnych.)

 

Spis przystanków i stacji:

Pyskowice Miasto - Pyskowice - Gliwice Czechowice - Gliwice Kuźnica - Gliwice Łabędy - Gliwice Kopernika - Gliwice Śliwki - Gliwice - Gliwice Zabrska - Gliwice Zatorze - Gliwice Sośnica - Zabrze Maciejów - Zabrze Stadion - Zabrze - Ruda Śląska Zachodnia - Ruda Śląska - Ruda Śląska Główna - Ruda Śląska Chebzie - Ruda Śląska Drogowa Trasa Średnicowa - Świętochłowice Huta Florian - Świętochłowice Centrum - Chorzów Batory - Chorzów Gałeczki - Katowice Os. Witosa - Katowice Śródmieście - Katowice Paderewskiego - Katowice Bogucice - Katowice Szopienice - Katowice Morawa - Sosnowiec - Sosnowiec Pogoń - Sosnowiec Środula - Będzin Główny - Będzin Góra Zamkowa - Będzin Ksawera - Dąbrowa Górnicza Centrum - Dąbrowa Górnicza Poniatowskiego - Dąbrowa Górnicza Smugi - Dąbrowa Górnicza Gołonóg - Dąbrowa Górnicza Pogoria - Dąbrowa Górnicza Ząbkowice - Dąbrowa Górnicza Huta Katowice Brama Główna  - Dąbrowa Górnicza Huta Katowice Brama 44.  

W dalszych założeniach projektowano wybudować również drugą linię, przecinającą "jedynkę" w punkcie zerowym w Katowicach, odchodzącą do Tychów oraz w drugą stronę - do Bytomia i Tarnowskich Gór. Obie z linii miały biec w przeważającej części wzdłuż istniejącej sieci kolejowej PKP, jednak nadal kładziono wysoki nacisk na autonomię torów KRR względem sieci przewoźnika państwowego. 

 

Rozmach i spektakularny upadek:

Pierwsze prace ruszyły w roku 1987 - i tak zdążono wykonać 100% prac projektowych oraz następnie ok. 30% budowlanych do roku 1991r. kiedy wydano decyzję o zawieszeniu prac. Następnie w 2002r. całkowicie porzucono KRR kiedy to kolej została wyparta przez powstanie Drogowej Trasy Średnicowej (DTŚ), łączącej ze sobą jedynie Katowice, Chorzów, Świętochłowice, Rudę Śląską, Zabrze i Gliwice. ​Ostateczna decyzja o całkowitym wstrzymaniu finansowania budowy KRR zapadła decyzją Dyrektora Generalnego PKP.

Najprawdopodobniej po torach przygotowywanych specjalnie pod tę sieć przejechał tylko jeden poc. techniczny na odcinku między Zabrzem a Rudą Śląską (później rozebrany). Przez długi czas po zaprzestaniu robót budowlanych na trasie planowanej KRR nie działo się nic poza incydentalnymi kradzieżami elementów infrastruktury. ​ Dziś, pozostałości po KRR zarastają trawą i popadają w ruinę.

 

Rysunek:

Wyobrażenie jednostki EW58 lub zmodyfikowanej pochodzącej od niej, przystosowanej do obsługi pasażerów na liniach Kolei Ruchu Regionalnego. Wzorowane na oryginalnym opracowaniu, opublikowanym w jednym z numerów magazynku "Przekrój" w latach 1970-1980 (nieustalone).

 

Szybka Kolej Regionalna - 2008

 

Trudne początki

Realną namiastką sieci jest właśnie SKR - Szybka Kolej Regionalna, odtworzona jako zupełnie nowy projekt, bazująca lekko na pewnych założeniach wcześniejszego konceptu (KRR). Jest w pewien sposób wyjątkowa, bowiem cały system istnieje namacalnie w formie konkretnej linii kolejowej wraz z dedykowanym dla niej taborem, ale nie jako osobna spółka/przedsiębiorstwo.

Aby rozjaśnić ten temat należy pochylić się nieco nad historią linii kolejowej prowadzącej do Tychów Miasta. Została ona wyłączona z eksploatacji w lutym 2001r. (a więc miesiąc przed wyłączeniem z eksploatacji przystanku Pyskowice Miasto) ze względu na rosnącą konkurencję autobusową i transport indywidualny. Lata 2000-2004 to często komentowany okres w historii polskich kolei ogółem, wyróżniający się na osi czasu wyjątkowo liczną listą likwidowanych i zawieszanych wtedy przez PKP linii i połączeń kolejowych w całym kraju. 

W 2005r. jednak pojawiły się pierwsze plany Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego oraz Urzędu Miasta Tychy mające na celu utworzenie systemu szybkiej kolei miejskiej, łączącej Tychy z Katowicami i Sosnowcem. Jak na polskie warunki, bardzo szybko od momentu rozpoczęcia rozmów na ten temat, w połowie 2006r. województwo śląskie we współpracy z województwem mazowieckim (które w tym czasie również planowało zakupy na potrzeby kolei w swoim regionie) zamówiło cztery sztuki elektrycznych zespołów trakcyjnych nowej konstrukcji (produkowany od 2004r.) szwajcarskiej firmy STADLER. Zespoły te zyskały malowanie w barwach województwa śląskiego oraz oznaczenie EN75 - bardzo szybko stały się symbolem nadejścia nowej jakości na kolei na śląsku. 

Z uwagi na rozmiar zamówienia (co prawda tylko 4 sztuki dla Śląska ale kolejnych 10 dla Mazowsza)  we wrześniu 2007r. otwarto w Siedlcach montowni firmy STADLER specjalnie na potrzeby realizacji tego zamówienia. 

Inauguracja SKR

W grudniu 2008r. zostało oficjalnie zainaugurowane połączenie wahadłowe pomiędzy Katowicami a Tychami Miasto w ramach projektu Szybkiej Kolei Regionalnej. Pozostała jednak ona tzw. SKR-ką tylko z nazwy. Poza przypisaną do tej linii (niestety jak się szybko okazało - chwilowo) obsługą prze zespoły EN75 oraz ich "śląskie" malowanie, połączenia te wyróżniała specjalna taryfa pomarańczowa czyli wspólny bilet autobusowo - kolejowy oraz około 20/30 minutowy takt kursowania składów.

 

Spis przystanków i stacji:

Sosnowiec Główny - Katowice Szopienice Południowe - Katowice Zawodzie - Katowice - Katowice Brynów - Katowice Ligota - Katowice Piotrowice - Katowice Podlesie - Tychy - Tychy Zachodnie - Tychy Aleja Bielska - Tychy Grota-Roweckiego - Tychy Lodowisko 

Pierwsze zawirowania organizacyjne

Już od grudnia 2009r. jednostki SKR zaczęły obsługiwać również inne linie lokalne, m.in. trasę z Katowic do Częstochowy. Od 1 września 2012 roku przystanek Tychy Miasto został zastąpiony przez dwa nowe przystanki – Tychy Grota Roweckiego oraz Tychy Lodowisko co miało jeszcze bardziej skupić uwagę pasażerów na dostępność i nowoczesność kolei regionalnej.

 

Zawiła historia tego przystanku jednak tutaj się nie kończy: 1 września 2012 roku zawieszono zatrzymywanie pociągów Przewozów Regionalnych w "Mieście".  Po zmianie rocznego rozkładu w grudniu 2012 roku i przejęciu obsługi połączeń przez Kolej Śląskie, pociągi znów wróciły do obsługi przystanku. Po kolejnej zmianie rocznego rozkładu, 15 grudnia 2013 roku, ponownie zaprzestano postojów pociągów pasażerskich.

Na początku 2011 roku zarząd województwa podjął decyzję o skierowaniu wszystkich FLIRT-ów na trasę Gliwice – Częstochowa, praktycznie od zawsze bardzo obleganą przez pasażerów. Miało to na celu najprawdopodobniej poszerzenie wiedzy i świadomości jeszcze większej ilości pasażerów nt. wprowadzanych powoli zmian w poziomie świadczenia usług przewozu kolejowego. Zmian w kierunku nowoczesności.

Nowa jakość - to my, Koleje Śląskie

1 października 2011r. użytkowane przez Przewozy Regionalne FLIRT-y (obsługujące wcześniej m.in. SKR) zostały przekazane nowej spółce będącej pod zarządem województwa śląskiego - Kolejom Śląskim. Obsługa SKR została przejęta przez Koleje Śląskie 9 grudnia 2012r. Tutaj również nie obyło się bez rewelacji. 1 czerwca 2013r. ze względu wprowadzenie planu naprawczego Kolei Śląskich ograniczono o niemal połowę liczbę kursujących pociągów. Zamiast średnio 584 połączeń na dobę KŚ miały realizować ich jedynie 358. Zarząd spółki tłumaczył, iż podjęte działania i ostre cięcie spowodowane jest koniecznością ratowania rentowności przedsiębiorstwa. 

Jedyna funkcjonująca dziś namiastka kolej aglomeracyjnej w regionie

Obecnie pociągi kursują nadal między Sosnowcem i Katowicami a Tychami Lodowisko, jednakże już bez zachowania taktu. Przy wybranych przystankach SKR pojawiły się parkingi utworzone w myśl systemu Park and Ride, co obecnie jest mocno w modzie, a warto przypomnieć, że pojawiało się już w wizjach polskich inżynierów i architektów podczas budowy KRR w latach 80-tych. Plany rozbudowy siatki SKR łączą się na wielu polach zarówno z planami Strategii Rozwoju Miasta Katowice (wg. niej zakłada się dobudowanie 4 nowych przystanków w ciągu SKR na terenie stolicy województwa) jak i z planami Metropolii Śląsko-Zagłębiowskiej mówiącymi o utworzeniu Śląskiej Kolei Metropolitalnej na miarę pierwowzorów wymienionych we wstępie.

 

Rysunek:

Schemat malowania woj. Śląskiego (górny). Dotychczas stosowany jedynie na jednostkach EN75 Flirt obsługiwanych przez spółkę Koleje Śląskie.

Schemat malowania Kolei Śląskich (dolny). Stosowany do pozostałej części parku taborowego spółki.

 

Śląska Kolej Metropolitalna - obecnie

 

Górnośląsko-Zabłębiowska Metropolia (Metropolia GZM)

Temat utworzenia systemu zorganizowanej kolei aglomeracyjnej na Śląsku przejawiał się w wielu dyskusjach na przestrzeni lat. Przybierał różne formy i pomysły, najczęściej jednak wszystkie założenia upadały na etapie dyskusji czy to czysto urzędniczej czy publicznej. 

 

4 kwietnia 2017 roku w Śląskim Urzędzie Wojewódzkim Predydent Rzeczpospolitej Polskiej Andrzej Duda podpisał ustawę o związku metropolitalnym na obszarze województwa śląskiego. Oficjalnie Metropolia GZM rozpoczęła swoją działalność 1 stycznia 2018r. w składzie miast i gmin górnośląskich: Bieruń, Bojszowy, Bytom, Chełm Śląski, Chorzów, Gierałtowice, Gliwice, Imielin, Katowice, Knurów, Kobiór, Lędziny, Łaziska Górne, Mikołów, Mysłowice, Piekary Śląskie, Pilchowice, Pyskowice, Radzionków, Ruda Śląska, Rudziniec, Siemianowice Śląskie, Sośnicowice, Świerklaniec, Świętochłowice, Tarnowskie Góry, Tychy, Wyry, Zabrze, Zbrosławice, oraz zagłębiowskich: Będzin, Bobrowniki, Czeladź, Dąbrowa Górnicza, Mierzęcice, Ożarowice, Psary, Siewierz, Sławków, Sosnowiec, Wojkowice.

Powstanie związku metropolitalnego ma kluczowe znaczenie dla tematu utworzenia na jego terenie kolei metropolitalnej. Pomysł ten szybko stał się jednym z priorytetowych, głównych celów na najbliższe lata funkcjonowania Metropolii GZM, którą wg. stanu na 2017r. zamieszkuje ok. 2 200 000 osób. 

Zarząd Transportu Metropolitalnego (ZTM)

Za organizację i nadzór lokalnego transportu publicznego odpowiada powołany przez Metropolię GZM Zarząd Transportu Metropolitalnego, który przejął obowiązki podmiotów KZK GOP, MZKP Tarnowskie Góry, MZK Tychy i prawdopodobnie będzie również odpowiedzialny za poprowadzenie nowej gałęzi działalności, odpowiedzialnej za funkcjonowanie transportu kolejowego. W praktyce oznacza to nie tylko organizację przewozów, ale i dążenie wraz z Metropolią do możliwie jak najdalej idącej dostępności, ujednolicenia taryf przewozowych, integracji wielu składników transportu publicznego - kolei metropolitalnej z metropolitalnym autobusem, tramwajem itd. 

Śląska Kolej Metropolitalna wg. Metropolii GZM

Jak twierdzą zarządcy Metropolii GZM transport szynowy ma być w przyszłości kluczowym, najważniejszym ośrodkiem przewozowym w Metropolii. "Naszym celem jest to, aby to kolej była kręgosłupem transportu publicznego w Metropolii, a komunikacja miejska – autobusy, tramwaje, trolejbusy – uzupełnieniem" - powiedział Kazimierz Karolczak, przewodniczący zarządu Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii. W grudniu 2018r. wydano koncept utworzenia Śląskiej Kolei Metropolitalnej, podzielony na etapy 0-3. 

z lewej: Wszystkie warianty sieci Kolei Metropolitalnej zaprezentowane przez Metropolię GZM.

Etap 0 zakłada funkcjonowanie dwóch głównych korytarzy transportowych w osi zachód – wschód (Gliwice – Katowice – Dąbrowa Górnicza Ząbkowice) oraz południe – północ (Tychy Lodowisko – Katowice – Tarnowskie Góry) a także zakup nowych pociągów, z założeniem, iż ma ich wystarczyć do zapewnienia 15 minutowego taktu w godzinach szczytu.

 

Etap 1 jest rozszerzeniem poprzedniego rozwiązania, w którym metropolia zakłada już budowę nowych, wyodrębnionych od obecnie istniejących torów PKP dedykowanych Kolei Metropolitalnej (dla wykluczenia kolidacji z pociągami wszelkich innych przewoźników) od Gliwic do Dąbrowy Górniczej z odnogami do Nowego Bierunia i Tarnowskich Gór. Metropolia wylicza, iż do zapewnienia funkcjonowania Kolei Metropolitalnej w tym zakresie będzie potrzebować 32 składów.

 

Etap 2 zakłada dalszą rozbudowę torowiska oraz budowę pierwszej w Polsce linii kolejowej typu monorail łączącej Międzynarodowy Port Lotniczy w Pyrzowicach z Katowicami oraz Sosnowcem. Jak twierdzi Metropolia "Jej powstanie uzależnione jest jednak od zabezpieczenia na ten cel odpowiednich środków oraz od rozwoju lotniska w Pyrzowicach."

 

Etap 3 zakłada dalszą rozbudowę kolei miejskiej, która miałaby obsługiwać również (po wylocie z Gliwic) Knurów, Gierałtowice, Ornontowice oraz Orzesze. 

Metropolia na dzień wydania opracowania wszystkich czterech etapów Kolei Metropolitalnej szacowała koszt jej budowy na około 16,5 miliarda złotych i już na starcie spotkała się jednocześnie z falą krytyki za niektóre proponowane rozwiązania (m.in. monorail na lotnisko - niespójny z resztą systemu, drogi i będący w oczach wielu komentujących "przerostem formy nad treścią"), z drugiej zaś strony z pozytywnymi głosami mówiącymi o poważnym skupieniu się na pilnym temacie odciążenia śląskich ulicznych ciągów komunikacyjnych (w szczególności obleganej Drogowej Trasy Średnicowej i centrum miast znajdujących się w obrębie działania Metropolii). 

 

Rysunek:

Proponowany schemat malowania Metropolii GZM dla składów wyprodukowanych przed rokiem 2000 (po lewej) oraz dla składów produkcji współczesnej (po prawej). Opracowane przez P. Borowiaka (Stacja Pyskowice) na podstawie oryginalnego schematu malowania metropolitalnych autobusów lotniskowych.

metrostare
metronowe

 

Pyskowice w kontekście Metropolii

Rynek Kolejowy poinformował z początkiem 2020 roku o ogłoszeniu przez PKP Polskie Linie Kolejowe przetargu na wykonanie studium wykonalności dla projektu pod nazwą "Poprawa parametrów linii 132 na odcinku Bytom Bobrek – Opole Groszowice wraz z modernizacją węzła Opole oraz budową linii Pyskowice Miasto – Pyskowice”.

 

Należy jednak zauważyć, że mimo iż temat powraca ostatnio coraz częściej są to póki co bardzo początkowe fazy rozmyślań nt. sensowności odbudowy linii 198 (Pyskowice Miasto-Pyskowice) oraz włączenia Pyskowic do systemu kolei metropolitalnej. W tym miejscu zachęciliśmy mieszkańców miasta Pyskowice jak i okolicznych miejscowości do wzięcia udziału w ankiecie poświęconej właśnie tej tematyce. 

Poniżej przedstawione są wyniki naszych badań. Kondycja komunikacji publicznej łączącej Pyskowice z gminami ościennymi oraz Metropolią Górnośląsko-Zabłębiowską wypada w opinii publicznej bardzo słabo, wręcz tragicznie.

Pyskowice w kontekście Kolei Metropolitalnej

Zestawienie wyników odpowiedzi na poszczególne pytania.

Pyskowice w kontekście Kolei Metropolitalnej: opinie

Wybrane odpowiedzi i dopiski do pytań otwartych od ankietowanych.

Please reload