trojmiasto.jpg

FLÄCHENNUTZUNGSPLAN GLEIWITZ-HINDENBURG-BEUTHEN O.S. 1926


Problematyka ustalenia kierunku rozwoju zabudowy w rejonie Górnego Śląska była już znana urbanistom wcześniej, natomiast dopiero w latach 20-30 XX wieku rozpoczęto pierwsze działania mające na celu uporzadkowanie gęstej siatki aglomeracyjnej, głównie pomiędzy Gliwicami, Zabrzem i Bytomiem (Gleiwitz - Hindenburg - Beuthen O.S.). Miasta wybrano głównie pod kątem ich lokalizacji, możliwości rozwoju i przypływu ludności, a także rosnących problemów mieszkaniowych (brak dostatecznej ilości izb mieszkalnych = potrzeba rozbudowy). Projekt ten okraszono mianem "Śląskiego Trójmiasta".

Reorganizacja miast miała być początkiem szerokich działań planistycznych ze strony niemieckiej, zmierzających do gospodarczego planowania państwowego dla całego województwa. Zaplanowano kompleksowe zagospodarowanie terenów przyszłego trójmiasta, z naciskiem na wytyczenie terenów zielonych, dokładnie oddzielających granice między miastami. Rozważano usprawnienie komunikacji drogowej i kolejowej. Szczególną uwagę zwrócono na potrzeby budowy kanałów wodnych, dodatkowo odciążających ruch lądowy; zwłaszcza w zakresie transportu towarów i surowców. 
 
Inicjatywa spotkała się z zainteresowaniem Gliwic i Zabrza; w opozycji stawało społeczeństwo Bytomia. Wdrożenie założeń w fazę realizacji przerywa wybuch Wojny.
 
b1.jpg
b2.jpg

 

 Na grafice: Planowana sieć transportowa śląskiego trójmiasta oraz pożądany ogólny kształt grupy miast

(G, Gleiwitz = Gliwice, H, Hindenburg = Zabrze, B, Beuthen = Bytom, P, Peiskretscham = Pyskowice)

źródło:  Dreistädteeinheit Beuthen-Gleiwitz-Hindenburg Landkreis Beuthen,

Herausgegeben Von Den Stadtbauräten Schabik, Stütz, Dr.-Ing. Wolf, Friedrich Ernst Hübsch Verlag G.M.B.H. Berlin-Leipzig-Wien, 1929r. ​

PLAN DEGLOMERACJI GÓRNOŚLĄSKIEGO OKRĘGU PRZEMYSŁOWEGO  1949 1953
Po Wojnie, ponowne planowanie przestrzenne dla GOP-u zaczyna się już pod koniec lat 40. Początek 50-tych określano już jako czas budowy podstaw uprzemysłowienia kraju. Ogromną rolę pełniło tutaj wydobycie węgla, który transportowany szlakiem kolejowym do portu w Gdyni umożliwiał Polsce międzynarodowy handel tym surowcem. Z tego też powodu pierwszy znaczący, powojenny projekt usprawnienia urbanistycznego GOP-u zakładał radykalizację w jego wydobywaniu na szeroką skalę, co miało się wiązać z ograniczeniem możliwości mieszkaniowych na terenach w centrum Górnego Śląska.

1949-1953 to okres wdrażania w życie Planu Regionalnego Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, zwanego również "Planem deglomeracji GOP" lub "Planem Pieńkowskiego" od nazwiska architekta i urbanisty Romualda Pieńkowskiego, pod którego kierunkiem zostały opracowane założenia projektu.
a13

 
źródło: Janusz Ziółkowski, Rozwoj demograficzny i przestrzenny Stalinogrodu
na tle warunków społeczno-gospodarczych. Przegląd Zachodni, nr 9-12, 1955

 

Początkowym stadium działań było gruntowne przeanalizowanie struktury regionu oraz klasyfikacja napotykanych problemów do rozwiązania. Jako najważniejszy z nich wskazano niespójność infrastrukturalną, co rozumiano poprzez zbytnie mieszanie się zabudowy mieszkalnej z przemysłową, co w konsekwencji ciągnęło za sobą szereg kolejnych newralgicznych punktów na liście, a były to:

  • przeludnienie osiedli mieszkaniowych,

  • brak możliwości rozbudowy mieszkaniowej,

  • zanieczyszczenie środowiska ergo obniżanie poziomu życia codziennego,

  • brak miejsc przeznaczonych do rekreacji i odpoczynku.


Podstawowym założeniem stało się więc podzielenie terenów GOP na ​dwie strefy:
 

  • strefa "A": zakładająca stopniową deglomerację, a w dalszej przyszłości nawet całkowite wykluczenie istnienia zabudowy typu mieszkalnego, ulokowana w ścisłym centrum GOP i przeznaczona pod maksymalny rozrost wydobycia, przemysłu i hutnictwa.

 

  • ​strefa "B": zakładająca stały rozrost obszarów mieszkalnych z uwzględnieniem terenów zielonych oraz przeznaczonych do odpoczynku/rekreacji, ulokowana na obrzeżach strefy "A" z określonym kierunkiem rozwoju "na zewnątrz" okręgu.

W myśl deglomerującego GOP "planu Pieńkowskiego", przewidziane dla rozwoju osiedli mieszkaniowych, tereny strefy „B“ cechowały się bogactwem zielonych, dziewiczych terenów w najbliższej okolicy i nie przeszkadzały w żadnym stopniu dalszemu rozwojowi górnictwa węglowego. Szacowano zajęcie terenów kopalnianych przez strefę "B" na zaledwie 5%. To właśnie te ośrodki miały przejąć mieszkańców przesiedlanych z centrum (strefy "A") GOP-u i zapewnić im godne warunki codziennego bytowania, przy jednoczesnym zorganizowaniu sprawnej komunikacji ludności pomiędzy strefami.

 

Wobec w/w planu, wyznacza się tzw. ważne ośrodki rozwojowe (zespoły/podregiony), z podziałem na:  

 

  • Północny zespół mieszkaniowy: Tarnowskie Góry (z włączeniem Piekar Śląskich i Radzionkowa)

  • Zachodni zespół mieszkaniowy: Nowe Pyskowice, Gliwice Łabędy (dla przejęcia ludności z Bytomia, Chorzowa, Stolarzowic) ​

oraz dwa zespoły dla przejęcia ludności Stalinogrodu (Katowic):  

  • Wschodni zespół mieszkaniowy: Sosnowiec, Mysłowice, Będzin, Dąbrowę Górniczą (Gołonóg/Ząbkowice) oraz powstającą już Nową Dąbrowę

  • Centralno-południowy zespół mieszkaniowy: Nowe Tychy  ​

Mimo solidnego opracowania, polityka wyludniania centrum GOP-u nie była realizowana na szeroką skalę, a zabudowania o mieszanym przeznaczeniu nadal rozlewały się w kierunku jego obrzeży.

Wkrótce po opracowaniu "Planu Pieńkowskiego" powstaje także "Plan Malisza", od nazwiska architekta i urbanisty Bogusława Malisza. W odróżnieniu od ogólnego planowania GOPu jako całości, Malisz skupiał się na koordynacji prac planistycznych poszczególnych miast. To przy okazji tych działań powstaje zespół architektoniczny kierowany przez duet Kazimierza Wejcherta i Hanny Adamczewskiej-Wejchert; którego zadaniem była realizacja wzorowego, satelitarnego miasta socjalistycznego Nowe Tychy.

PLAN GENERALNY MIAST I OSIEDLI   1958 — 1971
LEŚNY PAS OCHRONNY 1969 ​1970

W kontrze do projektu Deglomeracji GOP Pieńkowskiego, powstaje w latach 60 Plan Generalny Miast i Osiedli, przygotowany przez Wojewódzką Pracownię Planistyczną w Katowicach pod kierunkiem Mariana Dziewońskiego. W projekcie zwracano szczególną uwagę na ryzyko stałej organizacji zabudowy mieszkalnej na obrzeżach GOP-u, wobec zwiększania zamieszkania w jego centralnej części; co miało związek z budową przyzakładowych osiedli mieszkaniowych przez istniejące ośrodki i przedsiębiorstwa przemysłowe. Dodatkowo, brano pod wątpliwość jakość komunikacji pomiędzy strefą "A" a miastami satelitarnymi, powstającymi dopiero w strefie "B". Obawiano się także o brak czynników miastotwórczych, głównie takich, które będą realnie prowadziły ośrodki mieszkalne do przeobrażania się w pełnoprawne miasta, oferujące swoim mieszkańcom nie tylko cztery kąty ich lokali, ale także obiekty handlowo-usługowe, czy rozrywkowe.

Założono modernizację oraz poszerzanie terenów zielonych pomiędzy miastami jak i w nich samych w ramach projektu tzw. Leśnego Pasa Ochronnego. W samym zamyśle - zwiększanie ilości parków miejskich, leśnych, pasów zieleni. Mimo to, postępował rozwój i rozproszenie nowej zabudowy w strefie "A". Obszar całego Okręgu podzielono na cztery rejony miejskie: GOP-Wschód, GOP-Zachód, GOP-Północ i GOP-Centrum. Jako najważniejszy ośrodek miejski wskazano Katowice.
 
abx.jpg

 

Na grafice: Główne elementy Planu Regionalnego GOP, 1:200000

źródło: Archiwum Państwowe w Katowicach 

Zrzut ekranu 2021-11-20 o 16.50.19.jpg

 

Na grafice: Leśny pas ochronny GOP - Zagospodarowanie Rekreacyjne.

źródło: Wiczyński A., Armata W.; Wytyczne do zagospodarowania rekreacyjnego Leśnego Pasa ochronnego GOP; Katowice; 1970

PLAN KONCENTRACJI BUDOWNICTWA MIESZKANIOWEGO • 1975 1980

W 1975 rozpoczęto prace, a już w 1977 roku finalnie sporządzony zostaje przez Michała Dołhuna "Plan koncentracji budownictwa mieszkaniowego" ("Plan Dołhuna"), zakładający odwrotność deglomeracji GOP, znanej z planu Pieńkowskiego. Dołhun zaproponował w nim zagęszczanie miast istniejących poza strefą "A" z zachowaniem priorytetu Gliwic, Katowic oraz Sosnowca jako dwóch skrajnych i jednego centralnego ośrodka urbanistycznego GOP-u. Wraz planem Dołhuna rozważa się także realizację koncentracji zabudowy oraz komunikacji drogą szynową (przy wykorzystaniu szybkiego tramwaju) w osi pomiędzy miastami Pyskowice, Gliwice, Żory, Mikołów, Tychy, Lędziny, Imielin i Mysłowice. Do realizacji założeń nie przystąpiono.

W tym samym okresie w związku z powstaniem Huty Katowice rozważano scenariusze rozwoju wschodniej części GOP-u w kierunku głównie usługowym. Udało się zrealizować jedynie niewielką część ówczesnych założeń. Wraz z otwarciem zakładu zaplanowano przypływ ludności na tereny Górnego Śląska. Liczba szacowana była na ok. 300 tys. osób, dodatkowo 100 tys. więcej w wyniku wzrostu demograficznego. To wszystko, plus budowa kolejnych trzydziestu kopalń, drastycznie podniosło zapotrzebowanie na mieszkania dostępne w krótkiej perspektywie.

Lata 80 to już apogeum skupienia uwagi na rozwoju gospodarczym. Presja skupiona na aspektach gospodarczych przysłaniała potrzeby i oczekiwania społeczne, a to przełożyło się na zaniedbanie urbanistyki miejskiej, zmierzającej w kierunku planowania miast jako ośrodków podzielonych na mieszkalne i przemysłowe. Do roku 90-go zwiększono liczbę planowanych ośrodków mieszkalnych z 21 do 35 (to jest 415 tysięcy mieszkań). Największymi z ośrodków były wówczas Tarnowskie Góry oraz Katowice (ok. 30 tys. mieszkańców więcej w każdym z miast).

W niektórych pozostałych wzmiankach i opracowaniach rozważano także zasadność nacisku na rozwój stref położonych wokół Mysłowic czy Sosnowca, natomiast wiele informacji na ten temat jest niespójnych lub niepotwierdzonych, nieistotnych także dla dalszych rozważań w niniejszym opracowaniu.
 
Zrzut ekranu 2021-11-20 o 16.59.03.jpg

 

Na grafice: Plan generalny rozwoju urbanistycznego GOP - Kierunkowy model układu funkcjonalno-przestrzennego.

źródło: Wydział Architektury Politechniki Śląskiej w Gliwicach