Kolej Piaskowa - dlaczego tak ważna dla Pyskowic?

Pyskowice to idealny zlepek wielu przykładów projektów o sporych rozmiarach, które jak na swoje czasy wyprzedzały, lub też miały wyprzedzać, ówcześnie stosowane rozwiązania o lata do przodu. Aż żal łapie za gardło, kiedy uświadamiamy sobie, że każdy jeden z nich dziś w zasadzie albo nie istnieje, albo przestaje istnieć na naszych oczach. 

 

Wokół tematów dotyczących rozwoju i tradycji kolejowej w Pyskowicach bardzo często przejawia się kolej piaskowa. Jest ona kolejnym przykładem złożonego mechanizmu funkcjonującego na Górnym Śląsku przez długi czas i wiąże się z praktycznie każdą sferą rozwoju przemysłowego nie tylko w sferze kolejnictwa, ale i całego regionu.

Warto zwrócić uwagę na fakt, iż skala i rozwiązania stosowane na górnośląskich liniach kolei piaskowych były na tyle unikatowe, że są one do dziś ewenementami na skalę nie tyle krajową, co światową. Co do idei i historii kolei piaskowej samej w sobie powstało już dużo szczegółowych opracowań do których odsyłamy. Skrócona opowieść o piasku w Pyskowicach przedstawia się w następujący sposób.

 

Idąc za wikipedią czytamy, iż Pyskowice są jednym z najstarszych miast Górnego Śląska. Pierwsze zachowane dokumenty wskazują na rok 1256. Według niemieckiego językoznawcy Heinricha Adamy nazwa miejscowości pochodzi od polskiej nazwy piasku. W swoim dziele o nazwach miejscowych na Śląsku wydanym w 1888 r. we Wrocławiu wymienia wcześniejszą od niemieckiej nazwę „Pyskowice” podając jej znaczenie jako „Sandkrug”, czyli tłumacząc na język polski „dzban piasku, piaskowa gospoda”. W wyniku germanizacji utraciła swoje pierwotne znaczenie."

1 października 1913 roku została otwarta linia kolei piaskowych obsługująca kopalnie: Rokitnica, Mikulczyce, Wawel, Ludwik, oraz Jadwiga. Linia liczyła 23 kilometry długości. Materiał podsadzkowy do wspomnianych kopalń wydobywano we wsi Dzierżno (dziś wchłoniętej jako dzielnica Pyskowic).* W październiku 1909 roku powstało przedsiębiorstwo Gewerkschaft Altenberg II und Peiskretscham, które zleciło budowę kolejnej linii.

 

O potędze i znaczeniu kolei piaskowych już na tak wczesnym etapie istnienia świadczyć może fakt konstruowania przez fabrykę Borsiga specjalnie na ich potrzeby parowozów tzw. tendrzaków o oznaczeniu TKz. Maszyny będące najcięższymi parowozami tego typu w Europie zapisały się w historii swoją pracą na polach piaskowych. Jedyny zachowany egzemplarz parowozów tej serii to TKz 211 znajdujący się obecnie w Muzeum Kolejnictwa w Warszawie.

 

Kolejnymi obok parowozów TKz najcześciej spotykanymi w pracy kopalnianej maszynami były konstrukcje Ty51, Ty2, oraz Ty45. Później, w następstwie rozwoju silników spalinowych na kolei TEM2, S200 oraz w etapie końcowym elektryczne ET21.

W 1945r. przez Państwo Polskie niemieckie przedsiębiorstwo zostało wywłaszczone, wraz z taborem i maszynami pod Przedsiębiorstwo Materiałów Podsadzkowych Przemysłu Węglowego. Pod szyldem PMP-PW kolej piaskowa przeżywała ostatnie chwile czasów świetności. W roku 1991 nastąpiło wyodrębnienie kolejnych 4 przedmiotów, w tym Kopalni Piasku Kotlarnia, która przejęła obowiązki dawnych przedsiębiorstw i działa do dziś, regularnie niestety zmniejszając zakres wydobycia i transportu materiałów, ze względu na równie regularne zmniejszanie popytu na materiały podsadzkowe, co jest bezpośrednim wynikiem m.in. likwidacji i ograniczania wydobycia w wielu kopalniach węglowych w obrębie Górnego Śląska.

To wszystko doprowadza do postępującej likwidacji kolejnych odgałęzień szlaków rozbudowanej siatki połączeń przemysłowych. Na domiar złego Urząd Transportu Kolejowego od kilku lat bardzo intensywnie przygląda się utrzymaniu torowisk. Niejednokrotnie stwierdzano tutaj daleko idące nieprawidłowości w zakresie utrzymania torowiska i urządzeń sterowania ruchem.**

Linie i bocznice kolejowe w kompetencjach KP Kotlarnia

 

  • Linia kolejowa nr 301 Kotlarnia – KWK Makoszowy

  • Linia kolejowa nr 302 Kotlarnia – Paruszowiec – Boguszowice

  • Linia kolejowa nr 303 Kotlarnia – Ortowice

  • Linia kolejowa nr 304 Kotlarnia – KWK Szczygłowice

  • Linia kolejowa nr 305 Nieborowice – KWK Knurów

  • Linia kolejowa nr 309 Michał – Haldex Szombierki

  • Bocznica szlakowa mostu zsypowego Wojciech

  • Bocznica stacyjna zwałowiska Smolnica

  • Bocznica szlakowa zwałowiska Smolnica tor-22

  • Bocznica stacyjna "Żwirownia".

kolej piaskowa dzierżno

Opracowano w oparciu o wiedzę własną oraz: materiały archiwalne; http://www.herder-institut.de/; http://www.wiso.unikoeln.de; http://tozk.pl/; http://de.wikipedia.org/, http:/pl.wikipedia.org/.

 

* - Dziś w miejscu wyrobisk kopalnianych istnieją zbiorniki wodne Dzierżno Duże oraz Dzierżno Małe. Podobny proces od wyrobiska do zbiornika można dziś zaobserwować w oddalonej o ok. godzinę drogi od Pyskowic Kotlarni. Tam również era wydobycia piasku powoli dobiega końca. Istnieją już nawet pomysły zagospodarowania wyrobisk pokopalnianych na zbiorniki wodne na wzór Dzierżna, wokół których mają powstać plaże i miejsca rekreacji, sportu i odpoczynku. Materiał dokumentalny na ten temat można przejrzeć tutaj: http://pborowiak.pl/

 

** - źródło: utk.gov.pl

Kotlarnia, pole piaskowe Grabówka 2018r.