Zrzut ekranu 2021-01-5 o 21.32.37.jpg

Artykuł przygotowany na potrzeby portalu Stacja Pyskowice.

www.stacjapyskowice.info

 

okładka: fragment fotografii oryginalnej, Borsig 11837 „Franz Pieler” w okolicy stacji piaskowej Sersno/Stauwerder, ze zbiorów Wolfganga Clössnera.  

 

grudzień 2020  

© Piotr Borowiak, Stacja Pyskowice

piotrborowiak2@gmail.com, 662 119 559 

TKz - legendarny tendrzak

 

Genosse Kaiser podzielił się z nami skanem wyjątkowej fotografii ze zbiorów Wolfganga Clössnera, którą z przyjemnością prezentuję Państwu, wraz z krótkim rysem historycznym.

 

Pierwszą maszyną parową, dostarczoną dla Sandbahngesellschaft des Grafen von Ballestrem (Peiskretscham) był widoczny na zdjęciu Borsig 11837, oznaczony zakładowym numerem „4” oraz ochrzczony imieniem Franza Pielera. Imiennik lokomotywy był niemieckim inżynierem górniczym oraz długoletnim dyrektorem kopalni i pełnomocnikiem hrabiego Ballestrema. W skład majątku Ballestremów wchodziły miejscowości Ruda, Pławniowice, Borsigwerk oraz Biskupice (dwie ostatnie obecnie jako dzielnice miasta Zabrze). Ród Ballestremów czerpał zyski z uruchamianych kopalni węgla, rudy oraz huty metali. Funkcję zarządcy rodowego majątku, Franz Pieler spełniał do końca życia, ku wielkiemu zadowoleniu rodziny von Ballestremów i pracowników

 

Maszyny serii TKz były najcięższymi parowozami typu „tendrzak” w Europie i zapisały się w historii dzięki swojej pracy właśnie na polach piaskowych. Ich masa służbowa wynosiła 139 ton, a nacisk na oś - 23 tony. Każdy z nich wyposażony był w centralny sprzęg systemu Henricott’a. Charakteryzowały się bardzo wysoką wydajnością, niestety kosztem sporego spalania.

 

Jedyny zachowany do dziś egzemplarz parowozów tej serii, to TKz 211 znajdujący się obecnie w Stacji Muzeum w Warszawie. 

Na fotografii wykonanej w okolicy stacji piaskowej w Dzierżnie (Sersno/Stauwerder) parowóz ciągnie skład "rolkowców" wypełnionych piaskiem. Wiele na temat tego miejsca możemy przeczytać w kronice "Der Bau des Staubeckens Stauwerder bei Gleiwitz" (Budowa zbiornika Dzierżno k. Gliwic) czasopisma "Die Bautechnik", wydanego 22 września 1939r. w Berlinie. Z najciekawszych fragmentów, w wolnym tłumaczeniu czytamy:

 

Ballestrem i Borsig, poprzez wspólną spółkę kolejową, zwaną w skrócie „SBG”, eksploatują duże pole piasku w pobliżu połączenia Dramy z Kłodnicą niedaleko Dzierżna. (…) Każdy pociąg ma około 24 wagonów, z których każdy po ok. 25 m3 pojemności; więc przewozi ok. 600 m3 piasku.

 

 (…)  

 

W Pyskowicach zapewniono pełne zaplecze warsztatowe, wraz ze stacją rozrządową, niezbędnymi licznymi mostami i systemami bezpieczeństwa na trasie. Jednak w okresie powojennym szybko okazało się, że z powodu zwiększonego wydobycia węgla, to pole piaskowe wyczerpałoby się szybciej niż oczekiwano i trzeba byłoby zagospodarować nowe pola. Następną rzeczą - jeśli nie chciało się jechać aż nad Odrę - było zagospodarowanie pola piaskowego w dolinie Kłodnicy między Łabędami a Taciszowem.

 

Już wtedy poruszano także kwestie związane z zapewnieniem okolicy sprawnej gospodarki wodnej, przy wykorzystaniu sztucznych zbiorników:

 

Zbiornik służy do zatrzymywania powodzi, a przede wszystkim do oczyszczania skrajnie zanieczyszczonej ściekami przemysłowymi Kłodnicy, a tym samym górnego biegu Odry. Wreszcie budowa górnośląskiego Kanału Adolfa Hltlera (oryg. Adolf Hitler Kanal), jest możliwa jedynie dzięki dostarczaniu wody zasilającej ze zbiorników, oraz budowie kanału zwrotnego.

Poniżej widoczna jest mapa, zawarta we wspomnianym wcześnie artykule "Die Bautechnik". Widzimy na niej stan zaawansowania kolei piaskowej Ballestremów w rzucie od samych Pyskowic po Łabędy. Jako Becken II, III i IV oznaczone są zbiorniki, z czego ten oznaczony jako II został zalany wodą już w 1938 r. Tak powstało pierwsze z tutejszych jezior, dziś pod nazwą Dzierżno Małe. W miejscu obecnej stacji Pyskowice (piaskowa) widzimy podpis „Starsza stacja piaskowa”, natomiast na wysokości zbiornika IV „Nowa stacja piaskowa”. Zbiorniki III i IV oddzielone były groblą, która rozmyła się po ich zalaniu w 1964 r. - dziś w tym miejscu znajduje się jezioro Dzierżno Duże, znane również potocznie jako Rzeczyce, lub Jezioro Rzeczyckie. Od północnej strony wyrobisk naznaczono przebieg Adolf Hitler Kanal (dziś: Kanału Gliwickiego), który wyznaczył nowy przebieg Kłodnicy. Trasa kolei piaskowej oznaczona jest na mapie jako „Sandbahn”.

czarne tło

Artykuł napisany dzięki współpracy i życzliwości Genosse Kaiser. Wykorzystana wiedza pochodzi z artykułu poświęconego parowozom serii TKz w portalu locomotives.com.pl oraz biografii Franza Pielera.

 

Piotr Borowiak.