Zrzut ekranu 2021-01-5 o 21.32.37.jpg

Artykuł przygotowany na potrzeby portalu Stacja Pyskowice.

www.stacjapyskowice.info

 

okładka: fragment fotografii oryginalnej, Borsig 11837 „Franz Pieler” w okolicy stacji piaskowej Sersno/Stauwerder, ze zbiorów Wolfganga Clössnera.  

 

grudzień 2020, reedycja marzec 2022

© Piotr Borowiak, Stacja Pyskowice

piotrborowiak2@gmail.com, 662 119 559 

 

TKz - legendarny tendrzak

 

Genosse Kaiser podzielił się z nami skanem wyjątkowej fotografii ze zbiorów Wolfganga Clössnera, którą z przyjemnością prezentuję Państwu, wraz z krótkim rysem historycznym.

 

Pierwszą maszyną parową, dostarczoną dla Sandbahngesellschaft des Grafen von Ballestrem (Peiskretscham) był widoczny na zdjęciu Borsig 11837, oznaczony zakładowym numerem „4” oraz ochrzczony imieniem Franza Pielera. Imiennik lokomotywy był niemieckim inżynierem górniczym oraz długoletnim dyrektorem kopalni i pełnomocnikiem hrabiego Ballestrema. W skład majątku Ballestremów wchodziły miejscowości Ruda, Pławniowice, Borsigwerk oraz Biskupice (dwie ostatnie obecnie jako dzielnice miasta Zabrze). Ród Ballestremów czerpał zyski z uruchamianych kopalni węgla, rudy oraz huty metali. Funkcję zarządcy rodowego majątku, Franz Pieler spełniał do końca życia, ku wielkiemu zadowoleniu rodziny von Ballestremów i pracowników

 

Maszyny serii TKz były najcięższymi parowozami typu „tendrzak” w Europie i zapisały się w historii dzięki swojej pracy właśnie na polach piaskowych. Ich masa służbowa wynosiła 139 ton, a nacisk na oś - 23 tony. Każdy z nich wyposażony był w centralny sprzęg systemu Henricott’a. Charakteryzowały się bardzo wysoką wydajnością, niestety kosztem sporego spalania.

94546156_1159954101012319_26590016257497

Na fotografii wykonanej w okolicy stacji piaskowej w Dzierżnie (Sersno/Stauwerder) parowóz ciągnie skład "rolkowców" wypełnionych piaskiem. Wiele na temat tego miejsca możemy przeczytać w kronice "Der Bau des Staubeckens Stauwerder bei Gleiwitz" (Budowa zbiornika Dzierżno k. Gliwic) czasopisma "Die Bautechnik", wydanego 22 września 1939r. w Berlinie. Z najciekawszych fragmentów, w wolnym tłumaczeniu czytamy:

 

Ballestrem i Borsig, poprzez wspólną spółkę kolejową, zwaną w skrócie „SBG”, eksploatują duże pole piasku w pobliżu połączenia Dramy z Kłodnicą niedaleko Dzierżna. (…) Każdy pociąg ma około 24 wagonów, z których każdy po ok. 25 m3 pojemności; więc przewozi ok. 600 m3 piasku.

 

 (…)  W Pyskowicach zapewniono pełne zaplecze warsztatowe, wraz ze stacją rozrządową, niezbędnymi licznymi mostami i systemami bezpieczeństwa na trasie. Jednak w okresie powojennym szybko okazało się, że z powodu zwiększonego wydobycia węgla, to pole piaskowe wyczerpałoby się szybciej niż oczekiwano i trzeba byłoby zagospodarować nowe pola. Następną rzeczą - jeśli nie chciało się jechać aż nad Odrę - było zagospodarowanie pola piaskowego w dolinie Kłodnicy między Łabędami a Taciszowem.

 

Już wtedy poruszano także kwestie związane z zapewnieniem okolicy sprawnej gospodarki wodnej, przy wykorzystaniu sztucznych zbiorników:

 

Zbiornik służy do zatrzymywania powodzi, a przede wszystkim do oczyszczania skrajnie zanieczyszczonej ściekami przemysłowymi Kłodnicy, a tym samym górnego biegu Odry. Wreszcie budowa górnośląskiego Kanału Adolfa Hltlera (oryg. Adolf Hitler Kanal), jest możliwa jedynie dzięki dostarczaniu wody zasilającej ze zbiorników, oraz budowie kanału zwrotnego.

Zrzut ekranu 2021-04-29 o 22.18.03.png

Powyżej widoczna jest mapa, zawarta we wspomnianym wcześnie artykule "Die Bautechnik". Widzimy na niej stan zaawansowania kolei piaskowej Ballestremów w rzucie od samych Pyskowic po Łabędy. Jako Becken II, III i IV oznaczone są zbiorniki, z czego ten oznaczony jako II został zalany wodą już w 1938 r. Tak powstało pierwsze z tutejszych jezior, dziś pod nazwą Dzierżno Małe. W miejscu obecnej stacji Pyskowice (piaskowa) widzimy podpis „Starsza stacja piaskowa”, natomiast na wysokości zbiornika IV „Nowa stacja piaskowa”. Zbiorniki III i IV oddzielone były groblą, która rozmyła się już po ich zalaniu w 1964 r. Dziś w tym miejscu znajduje się jezioro Dzierżno Duże, znane również potocznie jako Rzeczyce, lub Jezioro Rzeczyckie.

 

Od północnej strony wyrobisk naznaczono przebieg Adolf Hitler Kanal (dziś: Kanału Gliwickiego), który wyznaczył nowy przebieg Kłodnicy. Trasa kolei piaskowej oznaczona jest na mapie jako „Sandbahn”.

Reedycja artykułu: marzec 2022

jpeg20160928.jpg,maxwidth,4286,maxheight,2670.jpg

 

Fantastyczny skan (powyżej) udostępniła nam także P. Marta Kozioł. Jest to fotografia lokomotywy TKz 224 o numerze zakładowym "8", prawdopodobnie zaraz po oddaniu jej do użytku z warsztatu w Przezchlebiu. Maszyna powstała w roku 1936 dla przedsiębiorstwa Preußische Bergwerks und Hütten Aktiengesellschaft – Hindenburg (Zabrze). Szacunkowy okres, w którym powstało zdjęcie może sięgać roku 1939. Maszyna różniła się od reszty rodziny - była nieco dłuższa, co za tym idzie, jeszcze cięższa od pozostałych. 

 

Jedyny zachowany do dziś egzemplarz parowozów tej serii to TKz 211 (zakładowy nr: "9"), stacjonujący obecnie jako wygaszony pomnik w Stacji Muzeum w Warszawie. Od "ósemki" miał różnić się szczegółami konstrukcyjnymi, natomiast na ten temat wciąż brak nam wystarczających danych. Parowóz przeszedł w 2021 r. renowację, polegającą m.in. na piaskowaniu, uzupełnieniu brakującego poszycia, konserwacji budki maszynisty, zabezpieczeniu antykorozyjnym, naniesieniu warstw malarskich zgodnych z oryginalną malaturą oraz na zabezpieczeniu warstwą antygraffiti.

IMG_4099.jpg
IMG_4103.jpg
IMG_4107.jpg
IMG_4104.jpg
czarne tło

Zawartość tej, jak i każdej z podstron niniejszego portalu stanowi działo autorskie chronione prawem autorskim. Tekst oraz materiały zawarte w portalu stacjapyskowice.info nie mogą być powielane, reprodukowane lub kopiowane bez zgody autora/autorów opublikowanych opracowań, z wyjątkiem użytku na prawie cytatu. Stacja Pyskowice dysponuje wszelkimi potrzebnymi zgodami na użycie materiałów chronionych prawem autorskim osób, które zechciały wesprzeć zasoby portalu.